KULTURA FIZYCZNA STARZEJĄCYCH SIĘ POKOLEŃ …

Active old man

PHYSICAL CULTURE OF AGEING GENERATIONS IN LIGHT OF THE CHOSEN RESEARCH PROVIDED BY AUTHORS IN POLAND AND ABROAD

KULTURA FIZYCZNA STARZEJĄCYCH SIĘ POKOLEŃ W ŚWIETLE BADAŃ WYBRANYCH AUTORÓW POLSKICH I ZAGRANICZNYCH

Waldemar Makuła∗ **dr, Katedra Teorii i Metodyki WF, AWF, Kraków, al. Jana Pawła II 78

W pracy podjęto problematykę procesu starzenia się osób w kontekście ich uczestnictwa w formach kultury fizycznej. Zdrowe oraz satysfakcjonujące starzenie się, uwarunkowane prowadzeniem przez osoby starsze regularnego wysiłku fizycznego, znajduje się często w polu zainteresowań badawczych autorów polskich i zagranicznych. Z tego też względu podano przykłady badań prowadzonych w Polsce, Belgii, Wielkiej Brytanii, Holandii, Stanach Zjednoczonych, Kanadzie oraz Japonii, podejmujących zagadnienia poziomu sprawności fizycznej i charakterystyki pozostałych parametrów wysiłkowych seniorów, a także powodów ich udziału w formach aktywności fizycznej oraz preferowanych zachowań ruchowych na tle typowych dla tego wieku form aktywności fizycznej. Chociaż w analizowanych badaniach można wskazać na pewne różnice, które są wynikiem uwarunkowań społeczno-kulturowych typowych dla środowisk badanych osób oraz zastosowanych podczas badań metod, to jednak uzyskane w ich trakcie wyniki, odnoszące się do najważniejszych zagadnień, wydają się wspólne. Dlatego skuteczne rozwiązywanie problemów w tym obszarze stwarza realną szansę wzrostu zaangażowania osób starszych w aktywność ruchową służącą ich zdrowiu.  
This work concerns the problems of human ageing, which are connected with seniors’ participation in physical culture forms. Healthy and successful ageing based on providing by seniors a regular movement is often undertaken by the researchers in this field in Poland and abroad. That is why in this work there are reported the examples of research from Poland, Belgium, Great Britain, Holland, the United States of America, Canada and Japan focused on the characteristics such as a level of seniors’ physical fitness and other parameters of physical effort, the reasons inclining them to take part in movement, the forms of movement preferred by seniors, which are typical for ageing people engagement in physical activity. However one can find some differences among these investigations being a result both of the respondents’ socio-cultural background and the methods used while investigating, the main trends found in the research reported seem to be common. So that, the way of solving successfully the common problems in the field gives a real chance to engage more seniors in health-related movement.
Wprowadzenie
Ranga problematyki starzenia się i starości [1, 2] wynika nie tylko z pojawienia się we współczesnym świecie pilnych do rozwiązania zagadnień o charakterze demografi cznym [3, 4], lecz również wyzwań o charakterze moralnym, wyrażających się szacunkiem wobec starszych pokoleń [5] i decydujących o podej NR 52 AN TRO PO MO TO RY KA 2010 STRESZCZENIE • SUMMARY – 120 – mowaniu działań, skierowanych na potrzeby seniorów [6]. Niektóre z takich działań dotyczą edukacji osób starszych. Powszechny w wielu dziedzinach współ-czesnego życia społecznego postulat edukacji ustawicznej, wyrażający potrzebę stałego rozwoju osób dorosłych – w tym także seniorów – odnosi się również do obszaru kultury fi zycznej1 człowieka. Kwestię tę na gruncie polskiej kultury fi zycznej zasygnalizował między innymi M. Demel [8], wyjaśniając znaczenie dla procesu fi zycznej edukacji trendów oświatowych (poza edukacją ustawiczną, takich jak np. autoedukacja czy prospekcja). Postulat edukacji ustawicznej, wpisujący się zresztą w obszar tzw. celów odległych fi zycznej edukacji, można interpretować w tym przypadku jako zachętę do podejmowania przez osoby dorosłe regularnej aktywności fi zycznej, ukierunkowanej na rozwój własnego zdrowia i sprawności fi zycznej2 . Warunkiem wdrożenia tej postawy jest przekonanie osób dorosłych o realnych możliwościach realizacji poprzez systematyczny wysiłek fi zyczny [9a, s. 5] wartości [10, s. 48], przypisywanych własnemu ciału, takich jak np. zdrowie i sprawność fi zyczna, nie tylko w sytuacji utrzymywania przez osoby starsze względnie dobrej kondycji fi zycznej [11], lecz również w sytuacji zagrożenia chorobą [9a, 12], a nawet w sytuacji wystąpienia niepełnosprawności [13, 14a]. Uświadomienie sobie przez osobę dorosłą wartości somatycznych (odnoszących się do sfery cielesnej), skłaniające ją w konsekwencji do podejmowania wysiłku fi zycznego, jest już jednak – w przeciwieństwie do jej aktualnych możliwości wysiłkowych – miarą efektywności procesu wychowania fi zycznego, w którym uczestniczyła w młodości. Niemniej jednak wydaje się, że poza samym przekonaniem osób starszych o potrzebie podejmowania regularnego wysiłku fi zycznego równie istotne jest tworzenie odpowied-nich warunków do faktycznego ich udziału w aktywności fi zycznej3 . Gerontologia, jako nauka analizująca nie tylko biologiczne, ale także psychologiczne i społeczne determinanty starości [2], poddaje ocenie badawczej wymienione powyżej problemy4 . Oczywiście, z punktu widzenia przyjętych w tym tekście założeń, na plan pierwszy wysuwają się zagadnienia dotyczące szeroko rozumianego – zarówno w ujęciu biologicznym, jak i społecznym – uczestnictwa seniorów w kulturze fi zycznej. Piśmiennictwo polskie i zagraniczne, które ujmuje badawczo zakres zagadnień dotyczących kultury fi zycznej seniorów, jest stosunkowo bogate5 . Odwołując się zatem do wybranej przeze mnie defi nicji kultury fi zycznej, spośród czterech zaproponowanych przez Zbigniewa Krawczyka ujęć (patrz przypis nr 1, s. 2), postaram się przybliżyć w głównej części pracy podstawowe założenia badań wybranych autorów polskich i zagranicznych, analizujących – zarówno w aspekcie biologicznym, jak też społecznym – zaangażowanie osób dorosłych i seniorów w różne formy kultury fi zycznej. Pragnę również wyjaśnić, że ze względu na ciągłość procesu starzenia się oraz uwarunkowania biologiczne i społeczne, mające swoje źródło we wcześniejszych etapach życia seniorów, przybliżyłem w analizie także wyniki badań autorów, które uwzględniają te okresy rozwojowe człowieka. Wybrane badania autorów polskich Dobrym przykładem ilustrującym istotne – również z perspektywy ich rozwoju w Polsce – badania rodzimych autorów może być praca zbiorowa pod redakcją A. Jopkiewicza [17] zatytułowana Aktywność ruchowa osób starszych, w której autorzy odnoszą się do biologiczno-medycznych oraz psychospołecznych aspektów aktywności ruchowej seniorów. Na uwagę zasługują następujące kwestie spośród zamieszczonych w cytowanej pozycji badań: samoocena zdrowia i sprawności fi zycznej słuchaczy UTW w Warszawie (H. Szwarc), poziom motoryczności mężczyzn w średnim i starszym wieku wykonujących ciężką pracę fi – zyczną (J. Śleżyński), aktywność ruchowa kobiet (S. Pilicz), zależność między aktywnością ruchową w młodości a regresem sprawności fi zycznej w starszym wieku (T. Łobożewicz), efekty treningu osób starszych (J. Drabik), wydolność fi zyczna seniorów (B. SzyszkoWydra), aktywność seniorów w środowisku społecznym jako element rehabilitacji geriatrycznej (M. Halicka, Z.B. Wojszel), psychospołeczne i zdrowotne uwarunkowania uczestnictwa w rekreacji ruchowej seniorów (G. Kołomyjska) oraz wspomnienia szkolnego wychowania fi zycznego a obecny udział osób starszych w rekreacji ruchowej (J. Mogiła-Lisowska). Przytoczone powyżej oraz wspomniane wcześniej (s. 3, przypisy: 4, 5) przykłady badań z minionego okresu (od lat siedemdziesiątych do pierwszej połowy lat dziewięćdziesiątych ubiegłego stulecia) w Polsce wyznaczały zakres rozwoju problematyki badawczej dotyczącej starzenia się osób, głównie w obszarze nauk o kulturze fi zycznej. Oczywiście, bieżące uwarunkowania tego procesu, wówczas nieobecne, znajdują swój wyraz w aktualnie podejmowanych pracach badawczych.
1 Zbigniew Krawczyk już w roku 1989 w pracy pt. Kultura fi – zyczna w kategoriach wartości zrekonstruował „w celu uniknięcia zasadniczych nieporozumień, wynikających z odmiennego zakresu znaczeniowego tej kategorii” [7, s. 7] cztery specyfi czne ujęcia kultury fi zycznej. Na potrzeby tej pracy, z uwagi na sytuowanie podjętego zagadnienia w obszarze edukacji fi zycznej, przyjąłem koncepcję Autora (nr 3), według której kultura fi zyczna stanowi „całokształt form aktywności ruchowej człowieka, podejmowanych świadomie i celowo dla pomnażania zdrowia, rozwoju, sprawności fi zycznej i urody, podporządkowanych wzorowi osobowości, wszechstronnej, harmonijnej i dynamicznej” [7, s. 8]. 2 Na znaczenie humanistycznego podejścia do rozwoju starszych osób zwracał między innymi szczególną uwagę podczas obrad 6. Światowego Kongresu Starzenia się Pokoleń w St. Gallen (25–28.08.2010) profesor Uniwersytetu w Sussex Sir Richard Joly 3 Interesującym przykładem może być zorganizowany 8 maja 2010 roku na terenie Suchej Doliny (Piwniczna Zdrój) przez Sądecki Uniwersytet Trzeciego Wieku festyn turystyczno-rekreacyjny „Nordic walking dla wszystkich”. Przeważającą część uczestników tego festynu stanowiły właśnie osoby starsze. Innym przykładem w odniesieniu do osób niepełnosprawnych (głównie ze stwardnieniem rozsianym) mogą być turnusy rehabilitacyjne, organizowane regularnie przez Krakowski Oddział Polskiego Towarzystwa Walki z Kalectwem (w latach 1995–2002 autor tego opracowania kierował tymi turnusami), w ramach których, oprócz koniecznych zabiegów rehabilitacyjnych, organizowano festyny rekreacyjno-sportowe dla wszystkich uczestników. 4 Warto przypomnieć w tym miejscu, że Halina Szwarc w roku 1988 wskazywała wspólne obszary kultury fi zycznej i wówczas stosunkowo młodej dziedziny nauki – gerontologii, skłaniając się ku stosowaniu terminu „rehabilitacja gerontologiczna” [9b]. Autorka tłumaczyła ten fakt, między innymi, wzrostem potrzeb społecznych, u podłoża którego legło zjawisko starzenia się pokoleń. Współcześnie w naukach o kulturze fi zycznej spotykamy się coraz częściej z obszarem określanym mianem kinezygerontoprofi – laktyki. 5 Ogarnięcie całości problematyki, tylko z uwagi na fakt, że badacze polscy i zagraniczni podejmowali badania seniorów zarówno w obszarze biologicznym, jak i społecznym nauk o kulturze fi zycznej (w przypadku badaczy zagranicznych – nauk o aktywności ruchowej człowieka), wydaje się dość trudnym zadaniem. Dlatego, aby jednak ukazać różnorodność i zakres prowadzonych przez nich badań wśród starzejących się pokoleń, zdecydowałem o przeanalizowaniu w pracy wybranych przykładów badawczych, głównie z okresu ostatnich dwóch dekad. Tadeusz Łobożewicz [15], dokonując w latach osiemdziesiątych przeglądu polskiej i zagranicznej literatury badawczej w obszarze aktywności fi zycznej seniorów (głównie turystyki aktywnej) stwierdził wówczas, że „literatura światowa dotycząca turystyki ludzi w starszym wieku jest znacznie bogatsza”. Współcześnie Ewa Kozdroń [16] przyznała, że szczególnie w dwóch ostatnich dekadach problem starzenia się osób jest w polskiej literaturze badawczej stale obecny. 
Współcześnie Maria Nowak oraz Moica Doupona [18] prezentują wyniki prowadzonych przez siebie w latach 1997–1998 badań, odnoszących się do charakterystyki poziomu aktywności ruchowej kobiet i mężczyzn z zachodniej Polski w wieku 18–60 lat. Autorki odnotowują między innymi fakt, że największy odsetek osób ćwiczących (43,4%) dotyczy badanych w wieku 30–39 lat. Zauważają również gwałtowny spadek aktywności fi zycznej w grupie osób powyżej pięćdziesiątego roku życia (4,5%). Wskazują ponadto na preferowane przez badanych formy ruchu – dominującymi wśród kobiet i mężczyzn formami są spacery, a następnie jazda na rowerze, jednak jako kolejną popularną formę ruchu kobiety wymieniają grę w badmintona, a mężczyźni pływanie. Wielu badanych wskazuje, poza wymienionymi formami aktywności fi zycznej, na bieganie i turystykę pieszą. Badaczki są zdania, że udział mieszkańców miast w formach ruchu zależy w niemałym stopniu od ich sytuacji materialnej i dlatego, ich zdaniem, tak dużą popularnością wśród badanych cieszą się przede wszystkim indywidualne i bezpłatne formy aktywności fi zycznej. Poziom aktywności fi zycznej, podejmowanej w czasie wolnym przez mieszkanki Szczecina charakteryzuje Danuta Umiastowska [19]. Badaczka informuje, że wśród przebadanych mieszkanek Szczecina w wieku 20–67 lat blisko 16% deklaruje udział w aktywności fi zycznej. Respondentki w większości deklarują podejmowanie wysiłku fi zycznego dwa lub jeden raz w tygodniu – ćwiczą one chętniej latem aniżeli zimą. Do najbardziej popularnych zorganizowanych form ruchu respondentki zaliczają w kolejności pływanie, aerobic oraz callanetics, natomiast spośród indywidualnych form ruchu największą popularnością cieszą się u nich jazda na rowerze oraz pływanie. Romana de Vries [20] prezentuje wyniki badań porównawczych dotyczących aktywności fi zycznej oraz innych, takich jak między innymi regularne odżywianie się czy unikanie używek, zachowań prozdrowotnych wśród stu kobiet z Polski i stu kobiet z Holandii w wieku 65–75 lat. Autorka badań przyjmuje założenie o podstawowym znaczeniu dla zdrowia fi zycznego aktywności fi zycznej oraz o występowaniu różnic pomiędzy badanymi grupami starszych kobiet w zakresie ich skłonności do udziału w aktywności fi zycznej i preferowanych przez nie form zachowań zdrowotnych. Na podstawie uzyskanych wyników badań nad sprawno- ścią fizyczną respondentek autorka stwierdza, że Polki w stosunku do Holenderek oceniają niżej poziom własnej sprawności fi zycznej oraz w mniejszym stopniu niż Holenderki podejmują regularny wysiłek fi zyczny.
Badaczka, uwzględniając wszystkie dane, formułuje pogląd o niskim poziomie kultury zdrowotnej starszej części społeczeństwa polskiego i wyjaśnia równocześnie, że stan ten jest spowodowany również trudną sytuacją społeczno-ekonomiczną polskich seniorów. Magdalena Król-Zielińska oraz pozostali badacze [21] Kultura fizyczna starzejących się pokoleń w świetle badań wybranych autorów polskich i zagranicznych – 122 – przedstawiają wyniki badań nad sprawnością funkcjonalną stu dwudziestu pięciu polskich kobiet i czterdziestu dziewięciu polskich mężczyzn w wieku powyżej 60. roku życia. Autorzy tych badań odnieśli uzyskane wśród polskich seniorów rezultaty, oceniające ich sprawność fi zyczną, do danych na ten temat, jakie dla populacji amerykańskich kobiet i mężczyzn po 60. roku życia zaprezentowali w 1999 roku R.E. Rikli oraz C.J. Jones. Według polskich autorów wyniki badań różniły się istotnie pomiędzy badanymi populacjami polskich i amerykańskich kobiet w zakresie pomiaru dynamicznej równowagi/zwinności w kategoriach wiekowych 60–69 lat, 70–79 lat oraz 80 lat i powyżej, a także w zakresie pomiaru poziomu siły dolnych i górnych partii mięśniowych w przypadku osiemdziesięcioletnich i starszych seniorek. Jeśli chodzi o polskich i amerykańskich starszych mężczyzn, również zanotowano różnice w zakresie pomiaru dynamicznej równowagi/ zwinności w kategoriach wiekowych 60–69 oraz 70–79 lat, a także w zakresie gibkości tułowia w kategorii wiekowej 70–79 lat. Wymienione, poza dynamiczną równowagą/zwinnością w przypadku kobiet, oraz inne zestawione przez badaczy parametry sprawności, jak np. wytrzymałość aerobowa seniorów wykazywały w kolejnych, poza już ukazanymi powyżej, porównywanych badawczo grupach wiekowych polskich i amerykańskich kobiet i mężczyzn zbliżony poziom.
Ewa Kozdroń [16], wychodząc z założenia, że problem rekreacji ruchowej osób starszych w Polsce postrzegany jest bardziej w kategoriach teoretycznych, zaproponowała autorską koncepcję Programu Rekreacji Ruchowej Osób Starszych (PRROS), a następnie poddała go empirycznej weryfi kacji. W tym celu objęła badaniami mieszkanki Warszawy w wieku powy- żej 60. roku życia, przedkładając respondentkom ankietę na temat aktywnego spędzania przez nie wolnego czasu obecnie oraz w przeszłości. Autorka zbadała również wskaźniki antropometryczno-fi zjologiczne, takie jak masa i wysokość ciała, tętno oraz ciśnienie tętnicze krwi. Według niej, uzyskane wyniki przekonują, że zalecany w programie i realizowany w praktyce przez badane kobiety wysiłek fi zyczny gwarantuje im bezpieczne korzystanie z tych ćwiczeń. Ponadto udział w programie umożliwia seniorkom kształtowanie samokontroli i samooceny, przysposabiając je do indywidualnej aktywizacji ruchowej. Marek Żak, Edward Mleczko oraz Barbara Gryglewska [22], analizując wpływ programu rehabilitacji ruchowej na możliwości funkcjonalne seniorów w zakresie aktywności dnia codziennego w kontekście ich udziału w młodości w aktywności fi zycznej, przebadali (badania trwały 12 tygodni) czterdzieści kobiet i mężczyzn w wieku powyżej 81. roku życia, podzielonych na dwie grupy. Badacze wzięli pod uwagę również dane antropometryczne badanych, a także informacje na temat liczby stosowanych przez nich leków, towarzyszących im dolegliwości, uzyskiwanej w marszu średniej prędkości i ewentualnego stosowania w trakcie chodu ortez. Seniorzy z pierwszej grupy, którzy w młodości nie uprawiali sportu, podlegali intensywniejszej rehabilitacji w czasie badania, niż seniorzy z grupy drugiej (kontrolnej), którzy w młodości byli zaangażowani w sport. W celu dokonania pomiaru indywidualnych możliwości funkcjonalnych przed i po zakończeniu cyklu prowadzonej rehabilitacji (3 razy w tygodniu) zastosowano test UP&GO. Zaobserwowano istotną poprawę wyników testu w obu grupach, przy czym różnice znaczące statystycznie dotyczyły już tylko badanych osób z pierwszej grupy. Również różnice pomiędzy uzyskiwaną prędkością marszu po zastosowaniu programu były istotne statystycznie, tylko w przypadku osób z pierwszej grupy. Autorzy badań konkludują, że odpowiednio dobrany program rehabilitacji ruchowej, obejmujący wszechstronne ćwiczenia fi zyczne o zróż- nicowanym wysiłku, stwarza szansę na znaczny wzrost indywidualnych możliwości funkcjonalnych w czynnościach dnia codziennego u osób starszych, które deklarowały brak jakiegokolwiek doświadczenia sportowego w okresie młodości.                                       Autor tego artykułu [14b] prowadził w latach 2002– 2009 w ramach przygotowywanej pracy habilitacyjnej badania wśród seniorów polskich, czeskich i brytyjskich, w większości słuchaczy uniwersytetów trzeciego wieku. Celem tych badań było określenie społeczno- -kulturowych warunków, decydujących o podejmowaniu przez badane osoby starsze regularnej aktywności fi zycznej, skierowanej na kształtowanie sprawności funkcjonalnej oraz zdrowia. W związku z tym analizie poddano między innymi takie zagadnienia, jak stosunek badanych do wartości kultury fi zycznej, charakter prezentowanych przez nich postaw, a także ich uczestnictwo w aktywności fi zycznej. Wybrane wyniki tych badań (dotyczące również części respondentów spośród wszystkich uczestników badań) skłaniają do postawienia wniosków w zakresie: I) uznawanych przez seniorów wartości kultury fizycznej i ich hierarchii, że (1) niezależnie od różnic pomiędzy badanymi w podejściu do większości wartości, seniorzy z badanych krajów doceniają znaczenie sprawności fi zycznej; (2) głównymi moWaldemar Makuła – 123 – tywami uczestnictwa w aktywności fi zycznej są w przypadku seniorów polskich i czeskich motywy utylitarny i witalny, a w przypadku seniorów brytyjskich motywy witalny i hedonistyczny; II) wpływu edukacji szkolnej z okresu ich młodości na obecny udział w kulturze fi zycznej, traktowany jako wyraz ukształtowanych wobec niej postaw, że (3) w stosunku do seniorów brytyjskich i polskich najbardziej pozytywne nastawienie do lekcji wychowania fi zycznego, w których uczestniczyli w młodości, cechuje seniorów czeskich; (4) przyswojone przez respondentów w szkole w okresie młodości formy ruchu, chociaż nie dominują w aktualnie podejmowanej aktywności fi zycznej seniorów, to jednak zadecydowały o pozytywnym postrzeganiu przez większość badanych zajęć ruchowych.
Przykłady badań zagranicznych. W pracy zatytułowanej Psychologia starzenia się, jej autor Ian Stuart-Hamilton [22], dokonując obszernego przeglądu badań seniorów zagranicznych, prowadzonych w przeszłości, głównie w obszarze psychologii, przywołuje za W.W. Spirduso, P.G. MacRae oraz za S.K. Withbourne przykłady badań z lat osiemdziesią- tych XX w., informujące o uzyskiwaniu wyższej sprawności psychomotorycznej przez osoby starsze, które poddały się treningowi fi zycznemu oraz o pozytywnej zależności między ich zdrowiem psychicznym a fi zycznym samopoczuciem. W tym kontekście, odnosząc się do teorii wyłączania się i teorii aktywności i uzasadniając je rezultatami badań takich autorów, jak G.I. Maddox oraz A. Merriman, Stuart-Hamilton [22, s. 159] stwierdza, że psychologiczne „teorie wyłączania się i aktywności opisują optymalne strategie dla pewnych, a nie dla wszystkich osób starszych, a która z nich jest lepsza, zależy od szeregu czynników”. Z kolei Robert Malina ze Stanów Zjednoczonych, odwołując się do wyników własnych badań oraz badań wybranych autorów6 , przede wszystkim z zakresu antropologii, przyjmuje założenie że podstawowym celem w obszarze zdrowia publicznego jest utrzymanie przez każdego człowieka pełnego zdrowia oraz zapobieganie chorobom w okresie całego życia poprzez odpowiednio dostosowaną i systematyczną aktywność fi zyczną. Jako uzasadnienie dla postawionej tezy autor przywołuje 6 W ramach prowadzonego przez tego autora w Akademii Wychowania Fizycznego w dniu 16 października 2001 wykładu, zatytułowanego Anthropology of physical activity: a lifespan perspective [24]. dane Amerykańskiego Departamentu Zdrowia i Spraw Społecznych (U.S. Departament of Health and Human Services) z roku 1996, według których blisko połowa młodych Amerykanów (do 21. roku życia) nie uczestniczy regularnie w aktywności fi zycznej, a jedna czwarta dorosłych Amerykanów w ogóle nie podejmuje wysiłku fi zycznego. Wskazując na tezę Claude’a Boucharda, że styl życia cechujący się regularnym wysiłkiem fi zycznym poprawia między innymi funkcjonowanie układów organizmu człowieka, a w konsekwencji – poprawia jakość jego życia, R. Malina przekonuje o związkach pomiędzy podejmowaniem wysiłku fi zycznego przez dzieci i młodzież a ich udziałem, już jako osób dorosłych, w aktywności fi zycznej. Te związki, o charakterze kompleksowym, zdaniem autora dotyczą takich kwestii, jak stan sprawności fizycznej prezentowanej w dzieciństwie a stopień zaangażowania w aktywność fi zyczną w życiu dorosłym, poziom aktywności fi zycznej w dzieciństwie a poziom aktywności fi zycznej i stan zdrowia w wieku dojrzałym, charakter aktywności fi zycznej w okresie rozwojowym i ówczesny poziom sprawności fi zycznej, skierowanej na zdrowie (health-related fi tness) a poziom sprawności fi zycznej w okresie pełnej dojrzałości, aktywność fi zyczna osób dorosłych a ich aktualny stan zdrowia. Podjęte przez siebie zagadnienia autor podsumowuje w następujący sposób: „[…] ujawniające się trendy przekonują o znaczeniu stylu życia, cechującego się podejmowaniem regularnej aktywności fi zycznej, zarówno w okresie dzieciństwa, jak i jego kontynuacji w życiu dorosłym, dla pełnego zdrowia oraz dobrego samopoczucia każdego człowieka i społeczeństwa”. W tym nurcie zagadnień mieszczą się także badania Barta Vanreusela oraz innych badaczy [25], analizujących zagadnienie występowania związków pomiędzy bieżącą realizacją obowiązujących programów wychowania fi zycznego i sportu, skierowanych do dzieci i młodzieży w Belgii a oceną przydatności (efektywności) tych programów z punktu widzenia faktycznego uczestnictwa osób dorosłych w aktywności fi zycznej (tzw. perspektywa ustawicznej socjalizacji sportowej). Na podstawie wyników badań przeprowadzonych wśród populacji chłopców i młodzieńców oraz dorosłych mężczyzn (w przedziale wieku między 13. a 35. rokiem życia) badacze stwierdzają, że obraz kontynuacji aktywności fi zycznej w wieku dorosłym jest zróżnicowany i zależy od charakteru dotychczasowego zaangażowania sportowego. Badacze belgijscy informują ponadto, że zaangażowanie w aktywność Kultura fizyczna starzejących się pokoleń w świetle badań wybranych autorów polskich i zagranicznych – 124 – fi zyczną osób w okresie młodości zawiera się w przedziale między poziomem średnim a wysokim, podczas gdy wśród osób dorosłych mieści się ono w przedziale między poziomem niskim a średnim. Opierając się na uzyskanych wynikach badań autorzy przekonują o konieczności takiej modyfi kacji obowiązujących programów wychowania fi zycznego i sportu, aby w większym stopniu uwzględniały potrzebę kontynuacji regularnej aktywności fi zycznej przez osoby dorosłe.
Z kolei badacze brytyjscy, Jill Dawson z współpracownikami [26], na podstawie analizy danych sześciuset osiemdziesięciu osób w wieku powyżej pięćdziesiątego roku życia zajęli się zagadnieniem barier, ograniczają- cych w znaczny sposób aktywność fi zyczną seniorów, którzy są zainteresowani podejmowaniem spacerów. Badacze ci dokonali podziału ewentualnych barier, utrudniających aktywność fizyczną seniorom, na dwie grupy: przewidywane bariery o charakterze środowiskowym (np. związane ze środowiskiem sąsiedzkim) oraz bariery uwarunkowane stanem zdrowia badanych seniorów. Autorzy chcieli uzyskać w ten sposób odpowiedź na pytanie, czy notowany niski poziom udziału starszych Brytyjczyków w spacerach jest powiązany w równym stopniu z barierami o charakterze środowiskowym, jak też z barierami wynikającymi ze stanu zdrowia respondentów. Odnosząc się do uzyskanych wyników badań badacze ci konkludują, że na poziom aktywności fi zycznej podejmowanej przez zainteresowanych spacerowaniem brytyjskich seniorów problemy zdrowotne mogą wpływać w znacznie większym stopniu, aniżeli przewidywane bariery środowiskowe. Kanadyjczycy Tom Hazell, Kenji Kenno oraz Jennifer Jakobi [27] rozważali kwestię uzyskiwanych przez osoby starsze korzyści w zakresie ich funkcjonowania w wyniku stosowania treningu siły. Badacze ci przekonują, że w wyniku procesów inwolucyjnych dochodzi do utraty masy mięśniowej i siły, w następstwie czego spada u osób starszych zdolność do samodzielnego wykonywania czynności dnia codziennego. Typowy trening siłowy jest zwykle stosowany w celu znoszenia ubytków w zakresie sprawności funkcjonalnej seniorów poprzez utrzymanie, a nawet wzrost ich siły mięśniowej7 . Wzrost siły mięśniowej niekoniecznie musi się natomiast przyczyniać do poprawy możliwości ruchowych, niezbędnych dla osób starszych do prowadzenia samodzielnego życia. Zdaniem wymienionych autorów istnieją liczne badania, które sugerują, że o faktycznym zakresie możliwości ruchowych w stopniu większym niż siła mięśniowa decyduje moc mięśni. Z tego względu uznają oni, że w przypadku pracy nad sprawnością funkcjonalną seniorów bardziej efektywny od treningu siły mięśniowej jest trening kształtujący moc ich mięśni. Kolejny zespół kanadyjskich uczonych, kierowany przez Josepha Bakera [29], ukazuje związki, jakie zachodzą pomiędzy udziałem w aktywności fi zycznej kanadyjskich seniorów a odczuwaną przez nich satysfakcją, towarzyszącą procesowi starzenia się. W swoich badaniach wspomniani autorzy oparli się na danych, uzyskanych w ramach projektu badawczego Kanadyjskiego Stowarzyszenia ds. Zdrowia (Canadian Community Health Survey), obejmujących populację ponad dwunastu tysięcy seniorów. Według przyjętych kryteriów (Rowe and Kahn’s criteria) 11% kanadyjskich seniorów jest usatysfakcjonowanych przebiegiem procesu starzenia się, podczas gdy blisko 78% wyraża umiarkowaną satysfakcję, a 11,4% osób starszych odczuwa niezadowolenie z charakteru tego procesu. Przytoczone przez Bakera i innych rezultaty ukazują fakt, że wśród kanadyjskich seniorów aktywnych fi – zycznie, w porównaniu do ich rówieśników, niepodejmujących regularnego wysiłku fi zycznego, ponad dwukrotnie częściej notowane jest pozytywne nastawienie do procesu starzenia się. Tymczasem grupa kanadyjskich badaczy, kierowanych przez Chada S.G. Witchera [30], stosując technikę badawczą tzw. studium przypadku (case study), służącą ocenie aktywności fi zycznej osób starszych w środowisku osadniczym w Nowej Fundlandii (przebadano dziesięć osób, przeprowadzając z nimi wywiad), informuje o prezentowanym stosunku badanych osiemdziesięcioletnich mieszkańców do aktywności fi zycznej w czasie wolnym. Uzyskane wyniki przekonują, że ponieważ badani seniorzy z Nowej Fundlandii jeszcze w dzieciństwie byli socjalizowani w kierunku subkultury pracy, dlatego aktualnie marginalizują oni rolę aktywności fi zycznej wolnego czasu. W ich przypadku powiązane z wysiłkiem fi zycznym radosne starzenie się dotyczy gotowości do podejmowania przez nich możliwych czynności utylitarnych. Z kolei Scott J. Strath wraz z zespołem badawczym Uniwersytetu Wisconsin-Milwaukee [31] podejmuje próbę określenia na podstawie pomiaru objętości akWaldemar Makuła – 125 – tywności fi zycznej w ciągu siedmiu kolejnych dni (za pomocą krokomierza) – opierając się na informacjach dotyczących rasy, płci, wartości BMI, poziomu wykształcenia, statusu społecznego i wysokości przychodów – profi li czterystu piętnastu amerykańskich seniorów (kobiet i mężczyzn, których średni wiek wyniósł odpowiednio 70,5 oraz 71,5 lat), podejmujących aktywność fi zyczną. W opinii badaczy wiek i wskaź- nik BMI badanych wykazują ujemne związki z liczbą wykonanych przez nich kroków w ciągu dnia, podczas gdy na podstawie przeprowadzonej następnie analizy wieloczynnikowej ustalono, że takie zmienne społeczno-demografi czne, jak rasa, płeć, wykształ- cenie, status emeryta i przychody, a także zmiennej, jaką jest już wspomniany wskaźnik BMI, są znacząco powiązane z objętością wysiłku fi zycznego badanych seniorów. Te informacje, przy uwzględnieniu faktu, że osoby starsze prowadzą w większości sedenteryjny tryb życia, powinny według autorów badań posłużyć właściwemu planowaniu programów aktywności fi – zycznej, adresowanych do seniorów zainteresowanych podejmowaniem wysiłku fi zycznego w formie marszu lub spaceru. Podobną problematykę, ukazującą wpływ, takich uwarunkowań jak płeć, wiek, a nawet pory roku na tzw. habitualną aktywność fi zyczną (habitual physical activity) seniorów podjął w Japonii Akimoto Yasunaga ze współpracownikami [32]. Podczas badań, przeprowadzonych w grupie czterdziestu jeden mężczyzn oraz pięćdziesięciu czterech kobiet w wieku pomię- dzy 65. a 83. rokiem życia, wspomniani autorzy zastosowali krokomierz do określenia liczby kroków oraz objętości wysiłku fi zycznego badanych przez dwudziestoczterogodzinny okres w trakcie pełnego roku. Podsumowując swe badania japońscy autorzy przyznają, że wartości wszystkich analizowanych czynników były wyższe w przypadku mężczyzn. U kobiet zanotowano ujemną korelację między wiekiem a liczbą kroków oraz objętością wysiłku fi zycznego, gdy tymczasem u mężczyzn wykazano zależności między tymi parametrami.
Niezależnie jednak od wieku i płci, wszystkie zmienne odnoszące się do aktywności fi zycznej japońskich seniorów wykazywały niską wartość w okresie zimy, przyjmując wartości maksymalne wiosną lub jesienią. W lecie natomiast liczba kroków badanych odpowiadała średniej warto- ści z całego roku, ponieważ czas trwania aktywno- ści fi zycznej japońskich seniorów był w tym okresie względnie dłuższy lub krótszy niż w pozostałych porach roku. Badacze japońscy są przekonani o praktycznym znaczeniu uzyskanych przez siebie danych dla promowania wśród osób starszych aktywnego spędzania wolnego czasu. Podsumowanie i wnioski Ukazane powyżej przykłady badań nad osobami starszymi, głównie z ostatnich dwóch dekad (początki zainteresowań tą dziedziną w Polsce, a zwłaszcza w wymienionych krajach mają, jak to zostało wcześniej zasygnalizowane, znacznie dłuższą historię), przekonują o wzroście wśród badaczy kultury fi zycznej rangi zagadnień aktywnego wypoczynku seniorów oraz jego biologiczno-społecznych uwarunkowań. Niezależnie od tych zasadniczych determinantów procesu starzenia się pokoleń, ujawniają się obecnie w coraz większym stopniu wyzwania, które skłaniają do wszechstronnej analizy takich problemów, jak na przykład przewaga kobiet w populacji osób starszych czy kwestie humanitarnego podejścia do starzejących się pokoleń w społeczeństwach8 . Zresztą autorzy polscy i zagraniczni – w różnym wymiarze – odnoszą się także do tych zagadnień.
Spostrzeżenia zawarte w tej pracy, a dotyczące badań prowadzonych nad aktywnością seniorów, skłaniają do postawienia następujących wniosków:
  1. W przytoczonych przykładach badań – zarówno autorów polskich, jak i zagranicznych – można wyróżnić charakterystyczne obszary ich zainteresowań badawczych: a) obszar dotyczący oceny aktualnego poziomu aktywności fi zycznej seniorów oraz opisu jej bieżących uwarunkowań; b) obszar dotyczący oceny poziomu bieżącej aktywności osób starszych w kontekście założeń oraz charakterystyki ich udziału w okresie młodości w ówczesnym procesie wychowania fi zycznego; c) obszar koncentrujący się na porównaniu stopnia zaangażowania w aktywny wypoczynek seniorów polskich w stosunku do seniorów zagranicznych, a także na porównaniu pomiędzy badanymi grupami seniorów w poszczególnych krajach; d) obszar koncentrujący się na poszukiwaniu najbardziej efektywnych, w stosunku do potrzeb i możliwości osób w wieku trzecim, form wysiłku fi zycznego.
  2. Mimo zastosowania przez cytowanych w pracy badaczy niezależnych metod badawczych, a także niezależnych badań, które obejmowały różne grupy respondentów, charakteryzujące się w dodatku różnymi liczebnościami, uzyskane przez ich autorów wyniki uwypuklają znaczenie ordynowania osobom starszym atrakcyjnych i dostępnych form wysiłku o umiarkowanej intensywności. Z drugiej zaś strony ukazują rolę motywów skłaniających seniorów do wysiłku fi zycznego, takich jak motyw hedonistyczny (satysfakcja z udziału w aktywności fi zycznej), utylitarny (samodzielne podejmowanie czynności funkcjonalnych w życiu) oraz witalny (potrzeba stałej troski o własne zdrowie) – uwarunkowania te stwarzają szansę na wzrost liczby seniorów aktywnych fi zycznie.
  3. Rekreacja oraz rehabilitacja ruchowa, ze względu na sygnalizowane w analizowanych badaniach, walory zdrowotno-terapeutyczne, stanowią dla starzejących się osób potencjalnie najbardziej odpowiednie formy udziału w kulturze fi zycznej – istotne jest zatem, poza zainteresowaniem samych seniorów aktywnością fi zyczną, umożliwianie im swobodnego korzystania z tych form ruchu.